Czy zaburzenia przetwarzania sensorycznego to prawdziwy kryzys wieku dziecięcego, czy tylko najnowszy trend w diagnozowaniu?
Kiedy syn Sary Durkin miał 3 lata, pewnego dnia zadzwonili do niej z przedszkola. „Powiedzieli, że nie siedzi w kole, nie dzieli się z innymi tak, jak powinien, i że lubi być w centrum uwagi” – wspomina. Były też inne problemy. Nie lubił zajęć grupowych, choć lubił bawić się sam na sam z innymi dziećmi. Był ruchliwy i aktywny fizycznie, ale nie chciał jeździć na rowerze i wydawał się trochę niezdarny.
Szkoła zasugerowała, by Durkin poszła z synem do terapeuty zajęciowego. „Powiedzieli, że może mieć zaburzenia przetwarzania sensorycznego lub coś podobnego” – wspomina. Terapia zajęciowa (OT) pomaga dorosłym lepiej radzić sobie z pracą i codziennymi zadaniami. Dzieciom terapia zajęciowa pomaga czuć się pewniej i odnosić sukcesy w zabawie i w szkole.
Durkin i jej mąż myśleli, że jest on po prostu trzyletnim chłopcem i że pod pewnymi względami – takimi jak szukanie towarzystwa dorosłych i cieszenie się z blasku reflektorów – po prostu wzorował się na swoim ojcu, korespondencie telewizyjnym. Postanowili pominąć OT.
W ciągu kilku miesięcy odezwało się do niej kilka innych rodzin ze stolicy. Ich synowie, wszyscy w podobnym wieku, również zostali skierowani na terapię zajęciową (przez różne szkoły) z sugestią, że mogą mieć zaburzenia przetwarzania (lub integracji) sensorycznego (SPD) lub zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD). „Mam jednego sąsiada, który jest patologiem mowy, i drugiego, który jest audiologiem, i obaj powiedzieli mi, że [SPD] jest obecnie jednym z najbardziej przesadnie diagnozowanych zaburzeń” – mówi Durkin.
SPD: Prawdziwe zaburzenie czy trend?
Co tu się dzieje? Czy z naszymi dziećmi – zwłaszcza z małymi chłopcami – jest coś naprawdę nie tak? Czy może „zaburzenia przetwarzania sensorycznego” to nowe ADHD – czyli diagnoza chwili, która może mieć zastosowanie w przypadku niektórych dzieci, które naprawdę potrzebują profesjonalnej pomocy, ale może też być nadużywana do interpretowania typowego zachowania małych dzieci jako choroby?
To prawda, że wśród amerykańskich dzieci wzrasta liczba zaburzeń zachowania i rozwoju. Według badań przeprowadzonych przez Centra Kontroli i Prewencji Chorób u co szóstego dziecka zdiagnozowano zaburzenia rozwojowe, takie jak autyzm, ADHD lub trudności w uczeniu się. To o 1,8 miliona więcej dzieci niż zdiagnozowano z podobnymi zaburzeniami pod koniec lat dziewięćdziesiątych. Choroby te występują prawie dwa razy częściej u chłopców niż u dziewcząt.
Nie jest jednak do końca jasne, w jakim stopniu wzrost ten wynika z rzeczywistego nasilenia problemów behawioralnych, a w jakim z większej gotowości do diagnozowania dzieci, które wydają się bardziej aktywne lub rozproszone niż inne, ale które w przeszłości mogły nie otrzymać etykietki „zaburzenie zachowania”.
Szkoły często dzwonią z dobrymi intencjami; często chcą się dowiedzieć, co się dzieje z dzieckiem, które nie „pasuje” do normalnego modelu nauczania” – mówi Maureen Healy, MBA, ekspert ds. rozwoju dziecka, która doradzała programom szkół publicznych w Nowym Jorku, Connecticut, Kalifornii i Karolinie Północnej.
Nierealistyczne oczekiwania wobec chłopców
Zjawisko to może występować częściowo dlatego, że od dzieci w wieku przedszkolnym wymagamy znacznie więcej niż w poprzednich dziesięcioleciach. Z biegiem lat coraz bardziej zawężaliśmy program nauczania, do tego stopnia, że to, czego oczekujemy od młodszych dzieci, jest niewłaściwe z punktu widzenia ich rozwoju” – mówi dr John Schinnerer, były psycholog szkolny, obecnie prowadzący prywatną praktykę w Kalifornii, autor książki „Guide to Self: The Beginner’s Guide To Managing Emotion and Thought”.
„Nie potrafisz usiedzieć w kole przez 20 minut albo nie chcesz dotknąć osoby siedzącej 6 cali od ciebie? To zupełnie normalne dla 4- czy 5-letniego chłopca. Powiedziałbym, że prawdopodobnie dla ponad połowy chłopców szkoła nie jest stworzona dla nich”.
A dlaczego rodzice chłopców otrzymują najwięcej takich telefonów? Może to mieć związek z tym, jak skonstruowane są mózgi chłopców. Kora przedczołowa – „dyrektor generalny” mózgu, który pomaga nam w podejmowaniu decyzji, organizowaniu, analizowaniu i powstrzymywaniu się od impulsywnych zachowań – dojrzewa wolniej u chłopców niż u dziewcząt.
„Chłopcy są po prostu niespokojni i pełni energii, a częściowo wynika to z tego, że 'hamulce’ w ich mózgu nie są jeszcze w pełni sprawne” – mówi dr Ahsan Shaikh, psychiatra dzieci i młodzieży z EMQ FamiliesFirst, agencji zdrowia psychicznego i usług społecznych z oddziałami w całej Kalifornii.
Co to jest SPD?
Zaburzenia przetwarzania sensorycznego zostały porównane do „neurologicznego korka ulicznego”, w którym sygnały sensoryczne odbierane przez mózg – dotyczące wszystkiego, od smaku i konsystencji jedzenia po intensywność dotyku – są zniekształcone i zdezorganizowane. Osoby z SPD mogą być nadwrażliwe (lub niedowrażliwe) na stymulację któregokolwiek z pięciu zmysłów.
Kilka przykładów: Typowe dziecko może zakrywać uszy, kiedy przejeżdża pociąg z głośnym gwizdem; dziecko z zespołem niesprawności ruchowej może wpadać w histeryczne napady przerażenia. Typowe dziecko może zmarszczyć nos i powiedzieć, że perfumy babci są śmierdzące, ale dziecko z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego może odmówić zabawy w czyimś domu, bo uważa, że wszyscy śmierdzą. (Na stronie internetowej Fundacji na rzecz Zaburzeń Przetwarzania Sensorycznego znajduje się lista kontrolna objawów).
Koncepcja SPD istnieje od dawna – po raz pierwszy została opisana w latach 60. przez terapeutkę zajęciową dr A. Jean Ayres – ale diagnoza zyskała na popularności pod koniec lat 90. wraz z publikacją książki The Out-of-Sync Child (Dziecko niezsynchronizowane) autorstwa pedagoga Carol Stock Kranowitz. Fundacja na rzecz Zaburzeń Przetwarzania Sensorycznego twierdzi, że zaburzenie to dotyka aż 1 na 20 osób – zarówno dzieci, jak i dorosłych – w Stanach Zjednoczonych. Często jednak wydaje się, że u dzieci jest gorzej.
„Dysregulacja sensoryczna zwykle poprawia się wraz z dojrzewaniem neurologicznym, ale w wielu przypadkach nie znika całkowicie” – mówi Allison Kawa, psycholog dziecięcy z Los Angeles. „Większość ludzi w miarę dorastania uczy się strategii radzenia sobie z problemami. Na przykład osoby z nadwrażliwością na światło często uważają, że światło fluorescencyjne jest irytujące. Jako dorośli mogą zdecydować się na wprowadzenie do biura lamp podłogowych, aby uniknąć konieczności korzystania z nich.
„Pamiętajmy, że wszyscy poszukujemy wrażeń sensorycznych (np. stukanie w ołówek lub żucie skuwki długopisu podczas koncentracji) i unikamy ich (ja osobiście nie znoszę dotykać zimnych, mięsistych rzeczy, takich jak surowe mięso). Zaburzenia występują wtedy, gdy te potrzeby lub awersje zakłócają nasze funkcjonowanie i powodują dysregulację” – dodaje Kawa.
Jednak nie wszyscy są przekonani, że SPD jest w ogóle odrębnym zaburzeniem – wielu sugeruje, że jest to tylko objaw związany z innymi zaburzeniami zachowania lub rozwoju, takimi jak autyzm i ADHD. Nawet ci, którzy uważają, że SPD istnieje, są ostrożni w stosowaniu etykietki SPD.
„Widzę to cały czas u dzieci i kieruję do dalszej oceny przez terapeutów zajęciowych” – mówi Kawa. „Ale nie pojawia się to jeszcze w żadnym z naszych podręczników diagnostycznych i nie jest to coś takiego jak depresja, co zostało dobrze zbadane i zdefiniowane na podstawie wielu dowodów”.
Może to być uzasadniona diagnoza” – dodaje Healy – „ale uważam też, że wiele bardzo wrażliwych dzieci otrzymuje etykietę, która nie jest dla nich korzystna”. W skrajnych przypadkach jest jasne, że mamy do czynienia z problemem, który wymaga pomocy. Ale w łagodniejszych sytuacjach nie jest jasne, czy etykietowanie tych dzieci ma sens.”
Pomoc dziecku z syndromem SPD
Co zrobić, jeśli zdajesz sobie sprawę, że szkoła może coś podejrzewać? Jak mówi Shaikh, skierowanie do terapeuty zajęciowego nigdy nie zaszkodzi. „To nie są lekarstwa. Nie ma skutków ubocznych” – mówi. „Jest wiele adaptacyjnych, zdroworozsądkowych rzeczy, które dobry terapeuta zajęciowy może zrobić, aby pomóc dziecku z problemami sensorycznymi”.
Na przykład, być może Twój syn często bił się na przerwie. Terapeuta zajęciowy może stwierdzić, że dziecko ma problem ze zorientowaniem się, gdzie jest jego ciało w przestrzeni, więc kiedy inne dziecko na nie wpada, reaguje agresją.
„Dobry terapeuta zajęciowy zaproponuje mu ćwiczenia, które pozwolą mu lepiej rozwinąć zmysł pozycji” – mówi Shaikh. Ogólnie rzecz biorąc, w przypadku małych dzieci im więcej „niemedycznej” pracy – nauczania i treningu – można wykonać, tym lepiej”.
Nie należy jednak brać skierowania ze szkoły prosto do terapeuty zajęciowego, radzi dr Melanie Fernandez, psycholog kliniczny i dyrektor Programu Terapii Interakcji Rodzic-Dziecko w nowojorskim Child Mind Institute. Zamiast tego należy skonsultować się z pediatrą, a być może także zwrócić się o ocenę do psychologa lub psychiatry dziecięcego.
„Taka diagnoza pomoże określić najskuteczniejsze podejście” – mówi. „Na przykład może się okazać, że prawdziwym problemem jest ADHD, którego terapia zajęciowa nie leczy. Ocena może być także sposobem na ustalenie, co nie jest stanem chorobowym – wykluczenie SPD lub ADHD, ale nadal określenie wsparcia, które można zastosować w klasie, aby pomóc dziecku.”
Uzyskanie profesjonalnej pomocy dla dziecka z syndromem SPD
Wielu specjalistów, np. psychiatrów dziecięcych lub psychologów, może być skłonnych do udzielenia krótkiej telefonicznej konsultacji w celu uzyskania „drugiej opinii” – mówi Kawa. „Można im powiedzieć, że w szkole pojawiły się wątpliwości dotyczące dziecka (x, y i z), i zapytać, co o tym sądzą. Może powiedzieć, że wygląda na to, że potrzebna jest ocena pod kątem ADHD, lub że to „typowe zachowania chłopca” i zasugerować odczekanie kilku miesięcy, aby sprawdzić, czy nadal stanowi to problem. Może też powiedzieć, że należy się zgłosić, ponieważ wygląda na to, że dziecko naprawdę ma problemy”.
Aby znaleźć wykwalifikowanego psychologa lub psychiatrę dziecięcego, należy skontaktować się z najbliższym dużym ośrodkiem medycznym lub skorzystać z wyszukiwarki udostępnionej przez American Academy of Child and Adolescent Psychiatry (www.aacap.org).
Ponieważ terapia zajęciowa może kosztować tysiące dolarów, jest bardziej prawdopodobne, że ubezpieczenie pokryje koszty terapii, jeśli skierowanie na nią pochodzi od pediatry, psychologa lub psychiatry dziecięcego.
Jeśli dziecko ma problemy sensoryczne, Shaikh mówi, że ich rozpoznanie i interwencja we wczesnym wieku może być bardzo pomocna. „Pewne dziecko wpadało na ludzi i [jego rodzice] zdali sobie sprawę, że musi czuć, jak coś na niego napiera” – wspomina.
„Co jakiś czas w szkole każą mu czołgać się na rękach i kolanach przez plastikowe tunele w tę i z powrotem, aby wyzwolić w nim potrzebę stymulacji, a potem wraca do klasy i radzi sobie świetnie. Jeśli jesteś dzieckiem, które się z tym zmaga, każda część dnia może być nieco irytująca. Zaspokojenie jego potrzeb poprzez modyfikację jego dnia może wiele zmienić”.
Jesienią ubiegłego roku syn Durkina rozpoczął naukę w nowej szkole, która wydaje się lepiej dostosowana do jego osobowości. Jednak jego rok w starej szkole zakończył się pomyślnie, a nauczyciele nie wspominali więcej o terapii zajęciowej.
„Wiem, że mieli na uwadze jego dobro” – mówi. „Niektóre z rzeczy, na które narzekali na początku, on już przestał robić. Myślę, że w przypadku wielu dzieci jest to kwestia dojrzałości. Nie wszystkie dojrzewają w tym samym tempie, a to nie zawsze oznacza, że coś jest nie tak”.
Czy Twoje dziecko potrzebuje diagnozy SPD?
Może tak, może nie. Najpierw należy rozważyć podjęcie jednego lub kilku z poniższych kroków, aby pomóc dziecku w przystosowaniu się do środowiska szkolnego.
Omówienie alternatywnych zajęć. „Może się zdarzyć, że dziecko nie jest jeszcze gotowe na 20-minutową zabawę w kręgu” – mówi Kawa. „Po 10 minutach być może będzie można pozwolić mu podejść do fotela z poduszką i pooglądać książkę”.
Powstrzymaj dziecko przed pójściem do przedszkola. „Nie rozpoczynajcie nauki zbyt wcześnie, zwłaszcza jeśli dziecko ma urodziny późnym latem lub wczesną jesienią” – radzi Schinnerer. „Wstrzymaj go o rok, pozwól mu być dzieckiem i rozwijać się społecznie, umysłowo i emocjonalnie”.
Zwróć uwagę na takie proste rzeczy, jak odżywianie, sen, wzrok i słuch. Ocena tych obszarów może pomóc w zidentyfikowaniu łatwego do skorygowania problemu, który może być przyczyną problemów z zachowaniem. „Mój własny syn był bardzo niespokojnym maluchem, a jeszcze bardziej wzmagał się, gdy jadł płatki śniadaniowe z cukrem” – mówi Shaikh. „Kiedy zaczęliśmy podawać mu rano więcej białka, wiele jego zachowań ustąpiło”. Należy jednak pamiętać, że cukier niekoniecznie powoduje wzmożoną aktywność u dzieci.
Warto rozważyć zmianę szkoły. „Wiele dzieci jest wrażliwych, ale to nie znaczy, że mają zaburzenia integracji sensorycznej” – mówi Healy. „Mogą po prostu lepiej radzić sobie w innej szkole – na przykład w bardziej otwartym, nietradycyjnym środowisku”. Poszukaj różnych szkół w swojej okolicy i znajdź taką, która będzie w stanie lepiej dostosować się do potrzeb Twoich i Twojego dziecka.
Znajdź więcej artykułów, przejrzyj poprzednie wydania i przeczytaj bieżący numer „doctor the Magazine”.
