Korzystając z nowych, zaawansowanych technologii badania leków, naukowcy identyfikują dziesiątki, a być może nawet setki potencjalnych celów dla leków, które mają zapobiegać chorobie Alzheimera (AD), leczyć ją lub spowalniać jej postęp.
Nowe spojrzenie na leczenie choroby Alzheimera
Obecne terapie są triumfem nadziei nad doświadczeniem.
Neil Osterweil Recenzja medyczna: Brunilda Nazario, MD Od lekarza Archiwum
Korzystając z nowych, zaawansowanych technologii badania leków, naukowcy identyfikują dziesiątki, a być może nawet setki potencjalnych celów dla leków, które mają zapobiegać chorobie Alzheimera (AD), leczyć ją lub spowalniać jej postęp. Wiele z tych związków wydaje się działać u zwierząt z demencją typu Alzheimera – to dobra wiadomość dla małych futrzanych stworzeń.
Jednak dla około 25 milionów ludzi na całym świecie cierpiących na chorobę Alzheimera i inne formy demencji, a także dla kolejnych milionów osób, które się nimi opiekują, wiadomości o lekach na chorobę Alzheimera – po tym, jak opadł pierwszy entuzjazm – wahają się od łagodnie obiecujących do zniechęcających.
Być może miarą tego, jak trudny jest to problem, jest fakt, że jeden z największych nagłówków 9. międzynarodowej konferencji na temat choroby Alzheimera i zaburzeń pokrewnych w Filadelfii dotyczył badania klinicznego leku Aricept. Lek ten wydaje się opóźniać wystąpienie choroby Alzheimera u osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi o sześć do prawdopodobnie 18 miesięcy, jak twierdzi badacz Ronald Petersen, MD, PhD, z Mayo Clinic w Rochester, Minn. Wydaje się, że łagodne zaburzenia poznawcze stanowią podstawę do rozwoju demencji typu Alzheimera.
Na chorobę Alzheimera nie ma lekarstwa. Leki stosowane w leczeniu tej choroby działają w celu spowolnienia postępu objawów. Aricept działa poprzez zapobieganie rozpadowi acetylocholiny, substancji chemicznej wykorzystywanej przez mózg do zapamiętywania i myślenia. Badania wykazały jednak, że korzyści z tego leczenia są krótkotrwałe; po 18 miesiącach u pacjentów, którzy otrzymywali Aricept, choroba Alzheimera postępowała tak samo szybko jak u pacjentów, którzy otrzymywali placebo.
Aricept jest jednym z wielu leków stosowanych w leczeniu choroby Alzheimera. On i leki takie jak Reminyl i Exelon są nazywane inhibitorami cholinoesterazy. W różnych badaniach leki te wykazały niewielką lub umiarkowaną poprawę pamięci i zdolności myślenia u osób z chorobą Alzheimera.
W kwietniu 2005 r. zmieniono etykietę leku Reminyl, aby uwzględnić informacje o zgonach 13 pacjentów w podeszłym wieku, którzy przyjmowali lek podczas badań. Zgony były spowodowane różnymi przyczynami, w tym atakiem serca i udarem.
Inna grupa leków, zwanych antagonistami receptora NMDA, również wykazała niewielką poprawę funkcji umysłowych u pacjentów z umiarkowaną lub ciężką postacią choroby Alzheimera. Leki te działają poprzez kontrolowanie poziomu innej substancji chemicznej, która bierze udział w przetwarzaniu i odzyskiwaniu informacji.
Namenda jest jedynym lekiem w tej klasie zatwierdzonym do leczenia choroby Alzheimera o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego. W niedawno opublikowanym badaniu wykazano, że lek Namenda w połączeniu z lekiem Aricept pozwolił osobom z chorobą Alzheimera o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego lepiej wykonywać codzienne czynności, takie jak pielęgnacja, pozostawanie samemu oraz korzystanie z toalety. U osób otrzymujących to połączenie leków zaobserwowano również zmniejszenie zaburzeń zachowania, takich jak pobudzenie i objawy psychiatryczne, które są jedną z najczęstszych przyczyn umieszczania w domach opieki pacjentów z chorobą Alzheimera. Badania przedstawione na obecnym spotkaniu sugerują również, że lek jest bezpieczny i skuteczny w poprawie zdolności umysłowych i codziennego funkcjonowania.
Potrzeba nowych metod
Tylko pięć leków zostało zatwierdzonych przez FDA do leczenia choroby Alzheimera i tylko cztery z nich są powszechnie stosowane (piąty, Cognex, ma poważne działania niepożądane i w dużej mierze przestał być stosowany). Ponieważ jednak działają one na objawy choroby Alzheimera – utratę pamięci, dezorientację, pobudzenie – a nie na rzeczywistą patologię, która wywołuje te objawy, leki te mogą okazać się zbyt mało skuteczne i zbyt późne.
„Wszyscy czują, że musimy szybko coś zrobić z tą chorobą. Liczba osób, które zostaną nią dotknięte, jest tak duża, że wiemy, jak wielką różnicę mogłoby sprawić opóźnienie początku choroby choćby o pięć lat. Wiemy też, że choroba długo rozwija się w mózgu, więc im wcześniej podejmiemy interwencję, tym lepiej” – mówi dr Marilyn Albert, dyrektor oddziału neuronauki poznawczej na wydziale neurologii Johns Hopkins University School of Medicine w Baltimore.
Bengt Winbald, profesor medycyny geriatrycznej i główny lekarz w Szpitalu Uniwersyteckim Karolinska i Instytucie Karolinska w Sztokholmie (Szwecja), mówi lekarzowi Bengtowi Winbaldowi, MD, PhD, pierwsze zmiany w mózgu związane z chorobą Alzheimera mogą pojawić się już na 10 do 20 lat przed wystąpieniem pierwszych objawów choroby.
Do niedawna zmiany te były zbyt małe lub zbyt subtelne, aby można je było łatwo wykryć, co bardzo utrudniało identyfikację osób, które mogłyby odnieść korzyści z wczesnej interwencji.
Wydaje się jednak, że to się zmienia. Głównym tematem tegorocznej konferencji poświęconej chorobie Alzheimera są postępy w obrazowaniu mózgu, które mogą umożliwić wykrywanie i diagnozowanie wczesnej choroby Alzheimera, prowadząc do opracowania leków i innych strategii leczenia, które mogłyby powstrzymać lub przynajmniej spowolnić postęp choroby.
Ataki blaszki miażdżycowej i splątane pajęczyny
Jedna z najbardziej intrygujących strategii omawianych na tegorocznej konferencji dotyczy leków lub szczepionek mających na celu usunięcie złogów nieprawidłowej formy białka, które gromadzi się w mózgach osób cierpiących na chorobę Alzheimera. Białko to, znane jako amyloid beta, tworzy grudki lub „blaszki” i jest charakterystycznym elementem choroby Alzheimera.
W badaniach na zwierzętach i ludziach wykazano, że jeden z eksperymentalnych leków, o nazwie Alzhemed, usuwa z mózgu znaczne ilości złogów amyloidu beta. Podobny lek, znany tylko pod nazwą LY450139, wykazał podobne działanie u ludzi.
Kilka firm pracuje także nad szczepionkami, które mogą stymulować organizm do wytwarzania przeciwciał atakujących i rozpuszczających złogi beta-amyloidu. Inne eksperymentalne leki i szczepionki mają na celu zwalczanie innej podejrzewanej przyczyny choroby Alzheimera – innego białka znanego jako tau, które normalnie służy jako budulec nerwów. W mózgach osób z zaawansowaną chorobą Alzheimera w komórkach mózgowych można znaleźć sploty poskręcanych białek tau, zwane splątkami fibrylarnymi.
Nadal jednak nie wiadomo, czy beta amyloid i tau są przyczyną choroby Alzheimera, czy też jej skutkiem.
„Nie ulega wątpliwości, że patologia beta-amyloidu i tau jest częścią choroby. Pytanie brzmi, w którym momencie kaskady zdarzeń te czynniki wchodzą w grę” – mówi doktor Zaven Khatchaturian, pionier badań nad chorobą Alzheimera.
Khatchaturian, który jest konsultantem innych naukowców zajmujących się chorobą Alzheimera, wcześniej kierował Biurem Badań nad Chorobą Alzheimera w Narodowym Instytucie Starzenia się. Mówi on, że choć zachęcające jest to, że terapie anty-amyloidowe pokonały pierwszy próg – bezpieczeństwo u ludzi – to nadal nie wiadomo, czy będą one miały pozytywny wpływ na samą chorobę.
Khatchaturian twierdzi, że zamiast atakować późne stadia choroby, być może uda się interweniować na wcześniejszym etapie, zanim normalne białko mózgu, znane jako białko prekursorowe amyloidu (APP), przekształci się w nieprawidłową postać amyloidu beta.
„APP] jest bardzo ważnym białkiem w komunikacji międzykomórkowej. Istnieje od czasów muszki owocowej i istnieją różne jego wersje, ale nie mamy pojęcia o jego funkcji. Jednym z celów może być to, że patrzymy na niewłaściwy koniec historii, że prawdziwa historia może się rozgrywać, zanim zostanie ona przerwana” – mówi Khatchaturian.
Czy komórki macierzyste mogą zatrzymać falę zachorowań na chorobę Alzheimera?
Chociaż ludzkie embrionalne komórki macierzyste są obiecujące w leczeniu wielu chorób neurologicznych, takich jak choroba Parkinsona, pląsawica Huntingtona, uszkodzenia rdzenia kręgowego i inne, złożoność choroby Alzheimera i trudności w dostarczaniu komórek macierzystych do regionów mózgu dotkniętych chorobą sprawiają, że są one niepraktyczne w powszechnym użyciu.
„Komórki macierzyste, choć są obiecujące w przypadku innych chorób, praktycznie nie ma szans na ich zastosowanie w chorobie Alzheimera, ponieważ sposób, w jaki zastępuje się komórki macierzyste w badaniach klinicznych, polega na chirurgicznym wszczepianiu komórek macierzystych w te regiony mózgu, w których doszło do degeneracji, i jest to dość lokalne w przypadku choroby Parkinsona i Huntingtona, ale w przypadku całej kory mózgowej mówimy o robieniu dziesiątek małych dziurek w czaszce” – mówi dr Sam Gandy, dyrektor Farber Institute for Neurosciences na Uniwersytecie Thomasa Jeffersona w Filadelfii.
„Istnieje dość nowa dziedzina zajmująca się identyfikacją komórek macierzystych, które są nadal obecne w dorosłym mózgu, a o których wcześniej nie myślano, że tam są” – mówi doktor Gandy. „Można sobie wyobrazić, że gdyby było ich wystarczająco dużo lub gdyby można było je dostarczyć i gdyby miały wystarczający potencjał podziału, można by je stymulować do zastępowania umierających komórek nerwowych w ich bezpośrednim otoczeniu, ale to wciąż jest bardzo skomplikowane”.
Zadanie to polegałoby na włączeniu uśpionych komórek macierzystych, nakłonieniu ich do przekształcenia się we właściwy rodzaj komórek, a następnie przemieszczeniu ich do tej części mózgu, w której są potrzebne do naprawy uszkodzeń – jest to szereg zadań, które wykraczają poza nasze obecne możliwości – mówi Gandy.
Sheldon L. Goldberg, prezes i dyrektor generalny Alzheimer’s Association, mówi lekarzowi, że niewiele lub żaden z około 800 wniosków o dofinansowanie badań otrzymanych przez stowarzyszenie w tym roku nie dotyczył badań nad komórkami macierzystymi.
Stan statyn?
Obserwacje, że wydaje się istnieć związek między stosowaniem leków obniżających poziom cholesterolu, znanych jako statyny, a mniejszą częstością występowania choroby Alzheimera, skłoniły badaczy do zastanowienia się, czy leki te mogłyby również pomóc w zapobieganiu tej chorobie. Jak donosi Doctor, kilka badań przedstawionych na konferencji wskazuje na związek między czynnikami ryzyka chorób serca a chorobą Alzheimera.
Statyny mają również działanie przeciwzapalne, które może być korzystne dla pacjentów z chorobą Alzheimera, a ponadto istnieją intrygujące dowody wskazujące, że leki te mogą pomóc w zmniejszeniu produkcji amyloidu beta.
Dotychczasowe wyniki badań nad statynami i zapobieganiem chorobie Alzheimera są niejednoznaczne, a przynajmniej jedno z badań przedstawionych na spotkaniu sugeruje, że leki mogą być mniej skuteczne u osób, które odziedziczyły pewną formę genu związanego ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia choroby Alzheimera i jej wczesnym stadium.
„Nie wiemy, czy wyeliminowanie amyloidu wyeliminuje obraz kliniczny” – mówi Khatchaturian lekarzowi o aktualnych badaniach nad chorobą Alzheimera. „Musimy od czegoś zacząć, ale może się okazać, że będziemy mieli wielkie rozczarowanie. Taka jest nauka. Nie ma pewności. Ale w porównaniu z ilością rzeczy, których nie wiedzieliśmy, w porównaniu z całą dziedziną sprzed 10, 15, 20 lat, jestem jak dziecko w sklepie z zabawkami”.
Pierwotnie opublikowano 23 lipca 2004 r.
Aktualizacja medyczna z 6 kwietnia 2005 r.
