Ponieważ liczba dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu wydaje się wzrastać, naukowcy gorączkowo pracują nad ustaleniem przyczyn tego zjawiska. Badania koncentrują się na genetyce, czynnikach środowiskowych.
Liczba dzieci, u których zdiagnozowano autyzm lub pokrewne zaburzenia, rośnie w tempie, które wielu nazywa alarmującym. W latach 70. i 80. XX wieku autyzm występował u około jednego na 2000 dzieci.
Obecnie CDC szacuje, że jedno na 150 8-letnich dzieci w USA ma zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD). Ta rozszerzona definicja odnosi się nie tylko do autyzmu, ale także do zbioru zaburzeń rozwoju mózgu, takich jak zespół Aspergera i stan znany jako całościowe zaburzenie rozwoju – nieokreślone inaczej (PDD-NOS). Chociaż wszystkie te zaburzenia mają pewne wspólne objawy, różnią się pod innymi względami, w tym pod względem czasu wystąpienia objawów i ich nasilenia, według CDC.
Widoczny wzrost liczby zachorowań wywołuje dwa palące pytania wśród rodziców, lekarzy i naukowców:
-
Czy liczba osób z autyzmem rzeczywiście wzrasta, czy też nowe statystyki odzwierciedlają jedynie rosnącą świadomość tego schorzenia, rozszerzoną definicję i inne czynniki?
-
Jeśli autyzm wzrasta, jak uważa większość ekspertów, co jest przyczyną tego wzrostu?
Autyzm: Prawdziwy wzrost czy semantyka?
Skok liczby przypadków autyzmu wywołał nie tylko alarm, ale także debatę na temat tego, czy liczba dzieci z autyzmem mogła wzrosnąć tak bardzo w stosunkowo krótkim czasie.
„Istnieje wiele kontrowersji na ten temat” – mówi dr Jeff Milunsky, dyrektor ds. genetyki klinicznej i zastępca dyrektora Centrum Genetyki Człowieka na Uniwersytecie Bostońskim.
Dwaj badacze, którzy obserwowali częstość występowania autyzmu u dzieci urodzonych w tym samym rejonie Anglii w latach 1992-1995, a następnie w latach 1996-1998, stwierdzili, że wskaźniki te były porównywalne, i doszli do wniosku, że częstość występowania autyzmu jest stabilna. Badanie to zostało opublikowane w American Journal of Psychiatry w 2005 roku.
Jednak, jak twierdzi Milunsky, kilka badań udokumentowało wzrost zachorowań w USA.
W ostatnim raporcie opublikowanym w czasopiśmie Archives of Disease in Childhood, Milunsky i jego koledzy wskazują na kilka badań, w których stwierdzono wzrost liczby przypadków autyzmu. Na przykład w 2003 roku duże badanie przeprowadzone w Atlancie wykazało, że jedno na 166 do jednego na 250 dzieci miało autyzm, zgodnie z raportem opublikowanym w Journal of the American Medical Association.
Inne badanie przeprowadzone przez CDC w 14 stanach wykazało, że autyzm występuje u jednego na 152 dzieci, co zdaniem Milunsky’ego i innych jest obecnie ogólnie przyjętą wartością.
Inni eksperci twierdzą, że częstość występowania autyzmu wzrasta, ale odgrywają tu rolę czynniki inne niż większa liczba diagnozowanych dzieci. Paul Shattuck, PhD, adiunkt pracy społecznej na Uniwersytecie Waszyngtona w St. Louis i badacz autyzmu, twierdzi, że wzrost liczby zgłoszonych przypadków jest częściowo spowodowany „zastępowaniem diagnozy”.
„Dziecko, które dziś jest uznane za autystyczne, 10 lat temu w tym samym systemie szkolnym mogłoby być uznane za opóźnione umysłowo” – mówi Shattuck. Dopiero w 1992 r. szkoły zaczęły zaliczać autyzm do specjalnych zajęć edukacyjnych.
Obecnie dzieci, u których zdiagnozowano zaburzenia ze spektrum autyzmu, są często bardziej łagodne niż klasyczny stereotyp „Rain Mana”, który niektórzy kojarzą z tym zaburzeniem – mówi Shattuck. Po tym, jak autyzm został po raz pierwszy zidentyfikowany w 1943 roku, niektóre z pierwszych badań wykazały, że większość dzieci była niepełnosprawna intelektualnie. Dziś mniejszość dzieci [z ASD] jest niepełnosprawna intelektualnie” – mówi Shattuck.
Debata na temat tego, czy na zgłaszany wzrost zachorowań na autyzm mają wpływ takie czynniki, jak większa świadomość, mija się z celem, mówi dr Isaac Pessah, profesor toksykologii, dyrektor Centrum Nauk o Zdrowiu Środowiskowym Dzieci i członek MIND Institute na Uniwersytecie Kalifornijskim w Davis. Zamiast spierać się o to, czy wzrost ten wynika z przeklasyfikowania niektórych dzieci, czy z innych czynników, należy raczej zrozumieć, dlaczego jest to jeden przypadek na 150.
Skupienie się na rzeczywistych liczbach – a nie na debacie – jest mądre, mówi dr Craig Newschaffer, przewodniczący i profesor wydziału epidemiologii i biostatystyki w Drexel University School of Public Health w Filadelfii. „Myśleliśmy, że autyzm jest bardzo rzadkim zjawiskiem, a okazuje się, że tak nie jest”.
Dotarcie do przyczyn autyzmu
Dotarcie do przyczyny – a właściwie przyczyn – autyzmu będzie trudniejsze niż rozwikłanie przyczyn raka, mówi dr Gary Goldstein, prezes i dyrektor generalny Kennedy Krieger Institute w Baltimore, placówki pomagającej dzieciom z autyzmem i innymi zaburzeniami rozwojowymi.
„To jest trudniejsze niż rak, ponieważ w przypadku raka można zrobić biopsję, można go zobaczyć na zdjęciu rentgenowskim” – mówi Goldstein. „Nie mamy badania krwi [na autyzm]. Nie ma biomarkera, nie ma obrazu, nie ma patologii”.
Nie będzie jednego jedynego wyjaśnienia” – mówi dr Marvin Natowicz, genetyk medyczny i wiceprzewodniczący Instytutu Medycyny Genomowej w Cleveland Clinic.
„W ciągu ostatnich kilku lat dokonał się ogromny postęp, jeśli chodzi o zrozumienie przyczyn autyzmu” – mówi Natowicz. „Wiemy o wiele więcej niż wcześniej”. Mimo to, jak twierdzi, badania mają przed sobą jeszcze długą drogę. „Jedna z liczb, którą często się widzi, mówi, że około 10% osób z autyzmem ma ostateczną diagnozę, czyli chorobę powodującą autyzm”. Pozostałe 90% przypadków nadal stanowi zagadkę dla ekspertów.
Często u dziecka z autyzmem współistnieją inne problemy, takie jak zaburzenia napadowe, depresja, stany lękowe, problemy żołądkowo-jelitowe lub inne problemy zdrowotne. Według raportu opublikowanego w The New England Journal of Medicine z autyzmem związanych jest co najmniej 60 różnych zaburzeń – genetycznych, metabolicznych i neurologicznych.
W jednej kwestii większość jest zgodna: pewną rolę może odgrywać połączenie czynników genetycznych i środowiskowych. Naukowcy analizują oba te obszary.
Genetyka autyzmu w centrum uwagi
Pewnych dowodów na to, że genetyka odgrywa rolę w autyzmie i ASD, dostarczają badania bliźniąt. Według CDC, jeśli jeden z bliźniaków jednojajowych ma autyzm, istnieje 75% szans, że drugi bliźniak również będzie nim dotknięty. Jeśli na autyzm choruje bliźniak jednojajowy, prawdopodobieństwo wystąpienia autyzmu u drugiego bliźniaka wynosi 3%.
Według szacunków CDC rodzice, którzy urodzą dziecko z ASD, mają do 8% szans na urodzenie kolejnego dziecka również dotkniętego tym zaburzeniem.
Jak wynika z raportu opublikowanego w czasopiśmie Pediatrics, wiele amerykańskich par zwleka z urodzeniem dziecka, a starszy wiek zarówno matki, jak i ojca wiąże się z wyższym ryzykiem urodzenia dziecka z ASD. Wraz z wiekiem może wzrastać ryzyko mutacji genetycznych lub innych problemów genetycznych.
Specyficzne problemy genetyczne pomagają jak dotąd wyjaśnić jedynie niewielki odsetek przypadków autyzmu. „Wiemy, że poważne nieprawidłowości chromosomalne występują w około 5% przypadków ASD” – mówi Milunsky z Uniwersytetu Bostońskiego. „Wiemy, że zespół Fragile X odpowiada za około 3%”. Zespół Fragile X, rodzina schorzeń genetycznych, jest najczęstszą przyczyną dziedzicznego upośledzenia umysłowego, a także najczęstszą znaną przyczyną autyzmu lub zachowań podobnych do autyzmu.
Naukowcy twierdzą, że pewną rolę mogą odgrywać „gorące punkty” niestabilności genetycznej. Na przykład zespół badaczy poinformował w czasopiśmie „The New England Journal of Medicine”, że duplikacje i delecje na określonym chromosomie wydają się być związane z niektórymi przypadkami autyzmu.
Specyficzne geny lub problemy na chromosomach są powiązane z niewielką liczbą przypadków ASD, pisze Milunskey w raporcie na temat badań nad autyzmem opublikowanym w Archives of Disease in Childhood. Na przykład, matczyna duplikacja w określonym regionie chromosomu została powiązana z około 1% przypadków ASD.
Skupiamy się na tych „gorących punktach” i identyfikujemy pojedyncze geny zaangażowane w bezpośrednią przyczynę lub podatność na ASD” – mówi Milunsky.
Jednak genetyka to nie wszystko, twierdzi Milunsky i inni eksperci.
Zorientowanie się na czynniki środowiskowe
Prowadzone są badania nad różnymi czynnikami środowiskowymi, które mogą być przyczyną rozwoju ASD, zwłaszcza u dzieci podatnych genetycznie.
Narażenie na działanie pestycydów w czasie ciąży może zwiększać ryzyko. W badaniu opublikowanym w Environmental Health Perspectives naukowcy porównali 465 dzieci, u których zdiagnozowano ASD, z prawie 7000 dzieci bez tej diagnozy, zwracając uwagę na to, czy matki mieszkały w pobliżu obszarów rolniczych, na których stosowano pestycydy.
Ryzyko wystąpienia ASD wzrastało wraz z ilością stosowanych pestycydów oraz z bliskością domów kobiet od pól uprawnych.
Pessah z UC Davis twierdzi, że oprócz narażenia na pestycydy, kolejnym powodem do niepokoju jest narażenie na zanieczyszczenia organiczne, które nagromadziły się w środowisku. Na przykład polichlorowane bifenyle (PCB), substancje wcześniej występujące w sprzęcie elektrycznym, oświetleniu fluorescencyjnym i innych produktach, nie są już produkowane w USA, ale pozostają w środowisku – mówi. „Poszczególne rodzaje PCB są neurotoksynami rozwojowymi” – mówi.
Inną toksyczną substancją dla mózgu jest rtęć w postaci organicznej. Jednak według raportu opublikowanego w czasopiśmie Pediatrics nie ma dowodów na to, że u dzieci z autyzmem w Stanach Zjednoczonych występuje zwiększone stężenie rtęci lub narażenie środowiskowe. Chociaż wielu rodziców dzieci z ASD wierzy, że przyczyną choroby ich dziecka są szczepionki zawierające tiomersal (środek konserwujący zawierający rtęć), Instytut Medycyny stwierdza, że nie ma związku przyczynowo-skutkowego.
Mimo to wiele organizacji zajmujących się autyzmem jest przekonanych o istnieniu związku. Debata na temat szczepionek i autyzmu rozgorzała na nowo na początku marca 2008 roku, kiedy urzędnicy federalni zgodzili się przyznać odszkodowanie rodzinie 9-letniej dziewczynki ze stanu Georgia, u której po rutynowych szczepieniach w dzieciństwie wystąpiły objawy podobne do autyzmu. Urzędnicy powiedzieli, że szczepionki podane dziewczynce w 2000 roku, przed wycofaniem tiomersalu, pogorszyły istniejące wcześniej schorzenie, które następnie objawiło się symptomami autyzmu. Według rodziny dziewczynki istniejące wcześniej schorzenie było zaburzeniem funkcjonowania mitochondriów, czyli „źródeł energii” komórki.
Śledzenie wzajemnego oddziaływania czynników genetycznych i środowiskowych
Pojawia się coraz więcej odpowiedzi. Pessah z UC Davis jest jednym z badaczy biorących udział w CHARGE Study (Childhood Autism Risks from Genetics and the Environment), trwającym badaniu obejmującym 2000 dzieci. Niektóre z tych dzieci mają autyzm, niektóre mają opóźnienia rozwojowe, ale nie mają autyzmu, a niektóre są dziećmi bez opóźnień rozwojowych.
Pessah i inni badacze koncentrują się na tym, jaką rolę w autyzmie odgrywa interakcja genów i środowiska.
Jak dotąd odkryto, że funkcjonowanie układu odpornościowego matki może odgrywać rolę w późniejszym rozwoju autyzmu u dziecka. Pessah i jego współpracownicy pobrali próbki krwi od 163 matek biorących udział w badaniu CHARGE – 61 z nich miało dzieci z autyzmem, 62 normalnie rozwijające się dzieci i 40 dzieci z nieautystycznymi opóźnieniami rozwojowymi. Następnie z krwi wszystkich matek wyizolowali przeciwciała układu odpornościowego, zwane IgG. Pobrano próbki krwi i wystawiono je w laboratorium na działanie tkanki mózgowej płodu uzyskanej z banku tkanek.
Jak twierdzi Pessah, przeciwciała pochodzące od matek dzieci z autyzmem częściej niż przeciwciała z pozostałych dwóch grup reagowały na tkankę mózgową płodu, a reakcja ta przebiegała według określonego schematu.
W badaniu na zwierzętach zespół z UC Davis wstrzyknął przeciwciała zwierzętom. Zwierzęta, którym podano przeciwciała IgG pochodzące od matek dzieci z autyzmem, wykazywały nietypowe zachowanie, podczas gdy zwierzęta, którym podano przeciwciała pochodzące od matek normalnie rozwijających się dzieci, nie wykazywały nietypowych zachowań.
W innym badaniu zespół z UC Davis stwierdził, że poziom leptyny, hormonu, który odgrywa rolę w metabolizmie i wadze, był znacznie wyższy u dzieci z autyzmem niż u dzieci normalnie rozwijających się, zwłaszcza jeśli autyzm pojawił się u nich wcześnie.
Inne badanie, rozpoczęte właśnie przez CDC i obejmujące już dzieci, będzie dotyczyło czynników genetycznych i środowiskowych, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia ASD.
Pięcioletnie badanie o nazwie SEED – Study to Explore Early Development – obejmie ponad 2000 dzieci w sześciu ośrodkach na terenie Stanów Zjednoczonych, mówi Newschaffer z Drexel, współgłówny autor badania. U niektórych z nich zdiagnozowano ASD, inne będą miały problemy rozwojowe inne niż ASD, a trzecią grupę będą stanowiły dzieci bez problemów rozwojowych.
Naukowcy zgromadzą wiele informacji genetycznych i środowiskowych, mówi doktor Newschaffer. Dowiedzą się o historii medycznej i genetycznej dzieci i ich rodziców, o narażeniu na potencjalne toksyny w czasie ciąży, o zachowaniu, problemach ze snem, problemach żołądkowo-jelitowych i innych faktach.
Nadzieją jest znalezienie rzeczy, które „wyróżniają się” – na przykład wczesne narażenie na pewne substancje, pewne informacje genetyczne lub specyficzny wzorzec zachowania – i które mogą okazać się markerami ASD.
Nawet jeśli pewne czynniki środowiskowe lub inne wyniki badań będą się wyróżniać, „będziemy musieli oprzeć się pokusie powiedzenia 'To jest to'” – mówi Newschaffer.
Natowitz z Cleveland Clinic zgadza się z tą opinią. „Nie będzie jednego jedynego wyjaśnienia”.
