Jedne z najbardziej przerażających obrazów wojny pochodzą ze szpitala położniczego w Mariupolu, zbombardowanego przez wojska rosyjskie w połowie marca. Te wstrząsy wywołują niepokojące pytanie: Czy stres i warunki wojenne mogą mieć wpływ na płód?
Wśród tych, którzy znaleźli się w środku, są kobiety w ciąży. Jedne z najbardziej przerażających zdjęć z wojny pochodzą ze szpitala położniczego w Mariupolu, który został zbombardowany przez wojska rosyjskie w połowie marca. Te wstrząsy wywołują niepokojące pytanie: Czy stres i warunki wojenne mogą mieć wpływ na płód w łonie matki?
Badania sugerują, że odpowiedź może być twierdząca. Pewne czynniki, takie jak odżywianie i zdrowie psychiczne rodziców w ciąży, mogą potencjalnie wpływać na rozwój i zdrowie dziecka, co określa się mianem programowania płodowego.
To w zasadzie myśleć o tym, co dzieje się w ciągu 9 miesięcy ciąży, które mogą pomóc programować, i pomóc określić, całe życie zdrowia potomstwa, mówi Karen Lindsay, adiunkt pediatrii w College of Health Sciences i badacz, który specjalizuje się w żywieniu matki w ciąży na Uniwersytecie Kalifornijskim, Irvine. I to zarówno w pozytywnym, jak i negatywnym kierunku.
Programowanie płodu jest trudne do zbadania bezpośrednio C naukowcy nie poddają ludzi w ciąży do skrajnego stresu lub niedożywienia celowo zobaczyć, co się dzieje C więc jest wiele naukowcy nie wiedzą, co tak naprawdę dzieje się w organizmach rodziców w ciąży i ich potomstwa.
Z badań, którymi dysponujemy, wynika, że podwyższony poziom stresu w czasie ciąży wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia takich zaburzeń, jak ADHD i depresja. Niedożywienie zostało powiązane z wieloma problemami rozwojowymi, a także z chorobami serca i cukrzycą w późniejszym okresie życia. Dla rodziców jest to powód do niepokoju. Jednak nic nie jest pewne – mówi Vivette Glover, profesor psychobiologii okołoporodowej w Imperial College London. Choć dzieci mogą rodzić się z podwyższonym ryzykiem rozwoju pewnych schorzeń, nie ma gwarancji, że tak się stanie. Co więcej, rodzice mogą podjąć kroki w celu zmniejszenia tego ryzyka już po urodzeniu dziecka.
Znaczenie odżywiania
Niedożywienie w czasie ciąży może mieć wpływ na dziecko przez całe jego życie. Nasze badania z ostatnich około 70 lat wykazały, że dzieci, które mogą być niedożywione w okresie rozwoju płodowego i urodzić się małe, w rzeczywistości mają zwiększone ryzyko otyłości i chorób serca w późniejszym życiu” – mówi Lindsay.
Wydaje się to sprzeczne z intuicją, a naukowcy teoretyzują, że po przejściu w tryb głodowy w okresie rozwoju, organizm dziecka próbuje nadrobić zaległości i w końcu nadmiernie kompensuje brak składników odżywczych we wczesnym okresie życia. Te sygnały głodu mogą zaprogramować potomstwo tak, by było bardziej podatne na magazynowanie tłuszczu przez całe życie, a nie beztłuszczowej masy mięśniowej, mówi Lindsay. To z kolei może zwiększyć prawdopodobieństwo wystąpienia otyłości u dziecka.
Niedostateczna ilość składników odżywczych może również zaburzyć rozwój trzustki, co może narazić dziecko na ryzyko zachorowania na cukrzycę typu 2 w późniejszym okresie życia – mówi dr Jessian Mu’oz, specjalista medycyny matczyno-płodowej w UT Health San Antonio. Jeśli rodzic w ciąży zachoruje na cukrzycę w czasie ciąży (co zdarza się w około 2% do 10% ciąż w USA każdego roku), może to zmienić sposób, w jaki płód reaguje na pewne hormony i cukry, potencjalnie narażając dziecko na rozwój cukrzycy w późniejszym życiu – mówi.
Należy zauważyć, że wiele z tych odkryć opiera się w dużej mierze na badaniach retrospektywnych, na przykład dotyczących konkretnego wydarzenia, takiego jak klęska głodu, lub śledzących stan zdrowia na przestrzeni dziesięcioleci, a także na badaniach prowadzonych na zwierzętach, takich jak myszy i szczury. Dzięki badaniom na zwierzętach i badaniom retrospektywnym naukowcy nie mogą jednoznacznie stwierdzić, że niedożywienie w czasie ciąży u ludzi prowadzi bezpośrednio do takich schorzeń, jak otyłość, choroby serca czy cukrzyca, a jedynie że dostrzegają związek.
Prawidłowe odżywianie ma również kluczowe znaczenie dla fizycznego rozwoju wszystkich narządów dziecka w łonie matki. Na przykład wykazano, że mikroelement folian jest niezwykle ważny w zapobieganiu wadom cewy nerwowej, które są poważnymi wadami mózgu i kręgosłupa i mogą prowadzić do śmierci lub poważnej niepełnosprawności – mówi Lindsay. Dlatego też osoby w ciąży lub starające się zajść w ciążę powinny przyjmować kwas foliowy.
Podobnie, mikroelementy takie jak jod i cholina mają kluczowe znaczenie dla rozwoju mózgu płodu i zapobiegania nadczynności tarczycy u płodu, która może wpływać na zdrowie dziecka od urodzenia, mówi Lindsay. Z kolei długołańcuchowe kwasy tłuszczowe omega-3, często występujące w tłustych rybach, są ważne dla rozwoju mózgu i oczu.
Skutki stresu
Badania sugerują również, że zdrowie psychiczne rodziców w ciąży może wpływać na rozwój dziecka i zwiększać ryzyko wystąpienia problemów ze zdrowiem psychicznym w późniejszym życiu.
Naukowcy przyjrzeli się w szczególności wpływowi stresu związanego z poważnymi katastrofami lub konfliktami na ciężarnych rodziców i ich dzieci. Na przykład analiza siedmiu klęsk żywiołowych, w tym powodzi w australijskim Queensland w 2011 roku, burzy lodowej w kanadyjskim Quebecu w 1998 roku i trzęsienia ziemi na Haiti w 2010 roku, wykazała, że doświadczenie tych wydarzeń było związane – co może nie jest zaskakujące – z wyższym poziomem stresu u ciężarnych. Stres ten z kolei wiązał się z określonymi fizycznymi i psychicznymi wynikami rozwoju dzieci, w tym z wyższym BMI oraz gorszymi wynikami poznawczymi i behawioralnymi po urodzeniu. Inne badanie wykazało, że osoby narażone jako płody lub we wczesnym dzieciństwie na chiński głód w latach 1959-1961 były bardziej narażone na pogorszenie zdolności poznawczych w wieku dorosłym.
Glover, profesor z Londynu, i jej współpracownicy przyjrzeli się w szczególności wpływowi stresu w czasie ciąży na rozwój mózgu. Choć badacze nie wiedzą dokładnie, co dzieje się w organizmie ciężarnej matki, uważają, że kortyzol, hormon odpowiedzialny za reakcję organizmu na stres, ma kluczowe znaczenie. Sądzimy, że narażenie płodu na większą ilość kortyzolu w łonie matki jest jedną z rzeczy, które zmieniają rozwój mózgu, zwiększając prawdopodobieństwo wystąpienia u dziecka stanów lękowych oraz problemów emocjonalnych, behawioralnych i poznawczych” – mówi Glover.
Istnieje enzym odpowiedzialny za rozkład kortyzolu, który obniża poziom tego hormonu stresu w organizmie. Jednak zarówno zestresowane szczury w ciąży, jak i bardzo niespokojne ciężarne wydają się mieć niższy poziom tego enzymu w łożysku – organie, który działa jak filtr między rodzicami a płodem. Może to oznaczać, że więcej kortyzolu pochodzącego od rodziców dociera do płodu i może na niego oddziaływać. W ten sposób Glover i jej współpracownicy uważają również, że stres działa w połączeniu z indywidualną podatnością genetyczną. Każdy z nas ma różne genetyczne podatności; jeśli matka jest zestresowana w ciąży, a dziecko ma genetyczną podatność na ADHD, powiedzmy, to jest bardziej prawdopodobne, że je dostanie, mówi Glover. Wysoki poziom kortyzolu u ciężarnej rodzicielki może również wpływać na rozwój innych organów, takich jak nerki, co może zwiększyć ryzyko wystąpienia u dziecka nadciśnienia i innych schorzeń, twierdzi Mu’oz.
Stres i odżywianie są ze sobą powiązane, twierdzi Lindsay. Stres może nie tylko wpływać na to, co ludzie jedzą, ale także na sposób, w jaki ich organizmy metabolizują pewne pokarmy. Osoba w ciąży może zjeść posiłek, który uważa za zdrowy, ale ponieważ je go zestresowana, a nie spokojna, ten zdrowy posiłek może potencjalnie podnieść poziom cukru we krwi powyżej oczekiwanego. To z kolei może wpłynąć na sposób, w jaki płód otrzymuje pożywienie od rodziców – mówi.
Naukowcy uważają również, że niektóre skutki stresu i odżywiania mogą zachodzić na poziomie molekularnym, wewnątrz DNA dziecka. Czynniki takie jak niepokój czy niedożywienie mogą wpływać na substancje chemiczne, które decydują o tym, czy pewne geny są włączane czy wyłączane – mówi Glover. Chociaż zainteresowanie tą koncepcją jest duże, dowody są nadal dość skąpe. Nie powiedziałbym, że dowody epigenetyczne są najmocniejsze, o wiele za mało” – dodaje Glover.
Jak mówi Glover o swoich badaniach, tylko niewielki odsetek dzieci jest w ten sposób dotknięty wysokim poziomem stresu w czasie ciąży. Na przykład w jednym z badań 12% dzieci urodzonych przez najbardziej niespokojnych lub depresyjnych rodziców (należących do 15% wszystkich badanych rodziców) miało dwukrotnie wyższe ryzyko wystąpienia prawdopodobnych zaburzeń psychicznych w wieku 13 lat. W przeciwieństwie do nich tylko około 6% dzieci urodzonych przez pozostałych rodziców miało podobne ryzyko. Mówimy tu o zwiększeniu ryzyka i ma to naprawdę duże znaczenie, ale większości dzieci to nie dotyczy.
Opieka w czasie ciąży i po niej
Dla wielu osób uniknięcie stresu w czasie ciąży może być niemożliwe, niezależnie od tego, czy jest on związany z pracą i życiem codziennym, z trwającymi zaburzeniami psychicznymi, takimi jak depresja czy lęk, czy też z konfliktem geopolitycznym, takim jak wojna na Ukrainie. Co więcej, nie wszyscy rodzice mają dostęp do żywności o wysokiej wartości odżywczej; być może mieszkają na pustyni żywnościowej lub po prostu walczą o przetrwanie. To nie jest wina ciężarnej – mówi Glover. Musimy ich wspierać jako społeczeństwo” – dodaje.
Dobra wiadomość jest taka, że badania wykazują, iż wiele skutków stresu w czasie ciąży może być zredukowanych po porodzie – mówi Glover. Zwracanie szczególnej uwagi na dzieci, dbanie o to, by czuły się bezpiecznie związane z rodzicami lub opiekunami oraz karmienie piersią może pomóc w złagodzeniu skutków stresu.
Podobnie jest w przypadku niedożywienia – mówi Lindsay. Podatność dziecka na takie schorzenie jak cukrzyca można zmniejszyć dzięki odpowiedniemu odżywianiu, aktywności fizycznej i innym działaniom – mówi Lindsay. Podatność nie jest nieunikniona (choć niektórych wad fizycznych, takich jak wady cewy nerwowej, nie da się później naprawić).
Na Ukrainie nadal trwa ostrzał dużych miast, takich jak Kijów, a ludzie żyją w stanie podwyższonej gotowości. W Mariupolu rodzinom, które nie mogą uciec przed artylerią, brakuje żywności i wody. Stres, jaki panuje na Ukrainie, musi być ogromny – mówi Glover. Choć nie da się dokładnie określić, jak wojna wpłynie na dzieci urodzone w czasie rosyjskiej inwazji, poprzednie katastrofy pokazały, że jej skutki mogą trwać przez całe życie, objawiając się na przykład wczesnym pogorszeniem stanu psychicznego, depresją lub zwiększonym ryzykiem chorób serca. Glover twierdzi, że niezwykle ważna będzie opieka nad tymi dziećmi po urodzeniu, w każdy możliwy sposób.
